Tadeusz Wieniawa-Długoszowski
Biografia
Tadeusz Wieniawa-Długoszowski urodził się w 1890 roku jako jedno z ośmiorga dzieci Stanisława i Marii Wieniawów-Długoszowskich. Pochodzili ze szlachty, lecz nie posiadali dóbr ziemskich. Ojciec pracował jako urzędnik kolejowy i działał w środowiskach katolickich, a wydał tomik poezji. W obliczu rewolucji 1905 roku brał udział w strajku szkolnym, za co został relegowany z państwowego gimnazjum; kontynuował naukę w szkole prywatnej, razem z późniejszymi generałami Wojska Polskiego: Gustawem Orliczem-Dreszerem i Januszem Głuchowskim.
W 1907 lub 1908 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcji Rewolucyjnej (PPS-FR) i należał do jej Organizacji Bojowej. Był zwolennikiem terroru, co w końcu 1911 zwróciło nań uwagę Ochrany. Wyjechał do Krakowa, gdzie podjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim i związawszy się z anarchosyndykalistami, kontynuował działalność. Po powrocie do Kongresówki został aresztowany 11 lipca 1912 w Kaczym Dole pod Warszawą i osadzony w X Pawilonie Cytadel pod zarzutem przygotowywania zamachów; w śledztwie obciążał go m.in. Antoni Sukiennik.
W marcu 1914 rosyjski sąd wojskowy skazał Długoszowskiego na długoletnią katorgę, ale już w sierpniu – wobec wybuchu wojny – wraz z innymi aresztantami przeniesiono go do więzienia na Mokotowie, a następnie z Dworca Kowelskiego wywieziono pociągiem do Orła nad Oka. Tam wraz z Aleksandrem Prystorem i Feliksem Dzierżyńskim wziął udział w proteście przeciwko warunkom przetrzymywania więźniów; późniejszym echem tych wydarzeń było wydanie przez Tadeusza Długoszowskiego w okresie międzywojennym wspomnień o Dzierżyńskim i jego Pamiętnika więźnia.
W następnych latach był przenoszony do więzień w Moskwie, na Butyrkach, w syberyjskim Irkucku. Zesłany na najdalsze wschód, wykonywał przymusowe prace na wsi. Udało mu się zbiec do Irkucka, gdzie kupił fałszywe dokumenty na nazwisko Józefa Brzuszkiewicza i doczekał rewolucji lutowej.
Po amnestii w marcu 1917 ujawnił się i współtworzył irkucką komórkę PPS-FR, złożoną z byłych zesłańców i więźniów, która należała – wraz z innymi w Rosji – do najprężniejszych środowisk. Udzielał się w życiu miejscowej Polonii, prowadził działalność dobroczynną, wygłaszał odczyty w polskim „Ognisku”. Jego poglądy łączyły socjalizm z anarchizmem, co sam określał jako „anarchio-komunizm”.
W końcu w regionie Irkucka razem z Izydorem Gustawem Oberhardem i Zbigniewem Stelmachowiczem stworzył polski socjalistyczny tygodnik „Spartak”, który ukazywał się od 27 lutego 1920 po przejęciu miasta przez bolszewików. Wokół pisma zjednoczyły się różne odłamy polonijnej lewicy; zainicjowano też powstanie 1 Dywizji Internacjonalnej (de facto pułku), która walczyła przeciw armii Aleksandra Kołczaka w rejonie Irkucka. Mimo to już na początku kwietnia „Spartak” został zamknięty przez nowe władze bolszewickie.
Do Warszawy wrócił w styczniu 1922. Pracował jako dziennikarz, był korespondentem sejmowym pepeesowskiego „Robotnika” i publicystą łódzkiego liberalnego „Głosu Polskiego-Kuriera Wieczornego”. W 1924 wystąpił z PPS, która – jego zdaniem – zbyt słabo zaangażowała się w poparcie strajku powszechnego w listopadzie 1923 i protestów robotniczych, krwawo stłumionych w Krakowie, Borysławiu i Tarnowie. Należał do władz Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich. Współtworzył też Niezależną Socjalistyczną Partię Pracy, z której list bezskutecznie kandydował do Sejmu w 1928.
Główną dziedziną jego aktywności była redakcja i wydawanie tygodników o orientacji radykalnie lewicowej i antyklerykalnej: „Jutro” (1924, z Brunonem Grosickim), „Walka” (1924–1925), „Wolność” (1925), „Za wolność” (1925–1926), „Po wolność” (1926–1927), „Nasza Wolność” (1927) oraz „Polska Wolność” (1927–1935). Artykuły były konfiskowane, a on sam wielokrotnie był oskarżany i skazywany w procesach na grzywny i krótkie wyroki, często na mocy amnestii. Wspomniana była także publikacja wywiadu z posłem Sylwestrem Wojewódzkim w „Naszej Wolności”.
W drugiej połowie lat trzydziestych, po zamknięciu „Polskiej Wolności”, nie zakładał już kolejnego tytułu, pisał gościnnie w Wieściach i ostro krytykował faszyzm Mussoliniego i nazistowskie Niemcy. 22 maja 1942 został aresztowany przez Gestapo, osadzony na Pawiaku, a następnie wywieziony do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, gdzie zmarł 29 września 1942 roku. Jego wspomnienia o Dzierżyńskim i Pamiętnik więźnia ukazały się po latach w Zeszytach Historycznych (Paryż, 1970).